Câu hỏi: Tìm phát biểu sai:
- A. Bước sóng là khoảng cách giữa hai điểm trên cùng phương truyền gần nhau nhất và dao động cùng pha.
- B. Những điểm cách nhau một số lẻ lần nửa bước sóng trên cùng phương truyền sóng thì dao động ngược pha.
- C. Bước sóng là quãng đường sóng truyền được trong thời gian một chu kì T.
- D. Những điểm cách nhau một số nguyên lần nửa bước sóng trên cùng phương truyền thì dao động cùng pha.
Đáp án đúng là D. Những điểm cách nhau một số nguyên lần nửa bước sóng trên cùng phương truyền thì dao động cùng pha — phát biểu này sai. Bước sóng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên cùng phương truyền dao động cùng pha, nên chỉ khi khoảng cách bằng số nguyên lần bước sóng (chẵn lần nửa bước sóng) các điểm mới luôn cùng pha; số nguyên lần nửa bước sóng có thể cho kết quả ngược pha.

Vì sao phát biểu D sai
Điểm mấu chốt nằm ở độ lệch pha giữa hai điểm trên cùng một phương truyền sóng. Nếu hai điểm cách nhau một đoạn d, độ lệch pha là Δφ = 2πd/λ. Thay d = nλ/2 (n nguyên dương), ta được Δφ = nπ.
Đến đây phải xét tính chẵn lẻ của n, và đây chính là chỗ phát biểu D bỏ sót:
- n chẵn (n = 2k): Δφ = 2kπ, hai điểm dao động cùng pha. Khoảng cách lúc này bằng kλ, tức số nguyên lần bước sóng.
- n lẻ (n = 2k + 1): Δφ = (2k + 1)π, hai điểm dao động ngược pha.
Vì vậy câu “cách nhau một số nguyên lần nửa bước sóng thì dao động cùng pha” chỉ đúng trong một nửa số trường hợp. Một phát biểu chỉ đúng có điều kiện như thế không thể coi là phát biểu đúng trong đề trắc nghiệm. Lấy ví dụ định lượng: với λ = 4 cm, hai điểm cách nhau 2 cm (nửa bước sóng, n = 1) dao động ngược pha; hai điểm cách nhau 6 cm (1,5 bước sóng, n = 3) cũng ngược pha; chỉ khi cách nhau 4 cm hoặc 8 cm (n = 2, n = 4) chúng mới cùng pha.
Vì sao A, B, C đều đúng
Ba phương án còn lại đều phát biểu chuẩn theo định nghĩa và hệ quả của hiện tượng truyền sóng.
A đúng vì đây là định nghĩa bước sóng. Cần để ý hai điều kiện đi kèm trong câu: hai điểm phải nằm trên cùng một phương truyền sóng và phải gần nhau nhất. Thiếu “gần nhau nhất”, khoảng cách giữa hai điểm cùng pha có thể là 2λ, 3λ… chứ không còn là bước sóng.
B đúng vì đây chính là trường hợp n lẻ vừa phân tích: cách nhau (2k + 1)λ/2 thì độ lệch pha bằng số lẻ lần π, tức ngược pha hoàn toàn.
C đúng vì bước sóng là quãng đường sóng lan truyền được trong đúng một chu kì dao động của nguồn. Từ đó có hệ thức λ = vT = v/f, với v là tốc độ truyền sóng và f là tần số. Đây là cách định nghĩa tương đương với A, chỉ khác góc nhìn: A mô tả bằng không gian, C mô tả bằng thời gian.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bốn phương án trên xoay quanh hai đại lượng đặc trưng của sóng cơ: bước sóng và độ lệch pha. Nắm chắc hai đại lượng này là đủ xử lý hầu hết câu hỏi lý thuyết cùng dạng.
- Bước sóng λ có hai cách phát biểu tương đương: khoảng cách giữa hai điểm gần nhất trên cùng phương truyền dao động cùng pha, hoặc quãng đường sóng truyền được trong một chu kì.
- Độ lệch pha giữa hai điểm cách nhau đoạn d trên cùng phương truyền: Δφ = 2πd/λ. Cùng pha khi d = kλ, ngược pha khi d = (2k + 1)λ/2, vuông pha khi d = (2k + 1)λ/4.
- Phương trình sóng tại điểm cách nguồn một đoạn x có dạng u = A·cos ω(t − x/v), viết lại thành u = A·cos(ωt − 2πx/λ) hay u = A·cos 2π(t/T − x/λ). Dạng u = A·cos(ωt + φ) chỉ là phương trình dao động điều hòa của một điểm, không mô tả sự lan truyền trong không gian, nên không phải phương trình sóng.
- Biên độ sóng tại một điểm là biên độ dao động của phần tử vật chất tại điểm đó khi sóng truyền qua. Năng lượng sóng tỉ lệ với bình phương biên độ, còn biên độ không phụ thuộc vào tần số dao động.
- Biên độ sóng tại một điểm phụ thuộc vào biên độ nguồn và khoảng cách tới nguồn: với sóng lan truyền trên mặt nước hay sóng cầu, biên độ giảm dần khi ra xa nguồn; với sóng phẳng trong môi trường không hấp thụ năng lượng, biên độ được coi là không đổi.
Mẹo nhớ nhanh và cách nhận diện dạng câu hỏi
Quy về một câu: chẵn nửa bước thì cùng pha, lẻ nửa bước thì ngược pha. Cụ thể, khoảng cách d = nλ/2 — n chẵn cho cùng pha, n lẻ cho ngược pha. Chỉ khi đề nói “số nguyên lần bước sóng” mới chắc chắn cùng pha.
Với dạng câu hỏi tìm phát biểu sai, hãy soi trước vào những câu có chữ “một số nguyên lần” hoặc “luôn luôn”, vì đây là hai cụm dễ bị cắt bớt điều kiện chẵn lẻ. Ngược lại, phương án nhắc tới “gần nhau nhất” và “cùng phương truyền” thường là phát biểu chuẩn, ít khi là đáp án cần chọn. Một mẹo kiểm tra nhanh: thay n = 1 vào công thức, nếu kết quả cho ngược pha thì phát biểu nói “cùng pha” chắc chắn sai.
