Câu hỏi: Tiến hành thí nghiệm với một lượng nhôm ở nhiệt độ ban đầu là 30°C. Biết nhiệt nóng chảy riêng của nhôm là 4.10⁵ J/kg, nhiệt độ nóng chảy của nhôm là 660°C, nhiệt dung riêng của nhôm là 880 J/kg.K. Xét tính đúng/sai của các phát biểu sau:
- a) Độ biến thiên nhiệt độ của nhôm từ nhiệt độ ban đầu đến khi nóng chảy trong thang nhiệt độ Kelvin là 603 K.
- b) Nhôm sẽ tỏa nhiệt lượng 880 J để 1 kg nhôm nóng lên thêm 1°C.
- c) Cần cung cấp nhiệt lượng 80 kJ để miếng nhôm khối lượng 0,2 kg nóng chảy hoàn toàn tại nhiệt độ nóng chảy.
Đáp án đúng là: a) Sai — độ biến thiên nhiệt độ là 630 K; b) Đúng; c) Đúng — nhiệt lượng cần cung cấp đúng bằng 80 kJ. Ba phát biểu này xoay quanh nhiệt độ nóng chảy của nhôm và hai công thức nhiệt học cơ bản: Q = mcΔT cho quá trình nung nóng và Q = λm cho quá trình chuyển pha.

Vì sao đáp án đúng là như vậy
Kết luận Sai — Đúng — Đúng xuất phát trực tiếp từ ba phép kiểm tra số liệu, mỗi phép ứng với một đại lượng vật lí riêng.
Phát biểu a — Sai. Trước hết đổi hai mốc nhiệt độ sang thang Kelvin theo hệ thức T(K) = t(°C) + 273: nhiệt độ ban đầu 30°C ứng với 303 K, nhiệt độ nóng chảy 660°C ứng với 933 K. Độ biến thiên là 933 − 303 = 630 K. Đề cho 603 K, tức hai chữ số cuối bị đảo, nên phát biểu sai. Điểm cần nhớ: với độ biến thiên thì không cần cộng 273, vì ΔT(K) = ΔT(°C) = 660 − 30 = 630 K. Cách cộng 273 chỉ dùng khi đổi một giá trị nhiệt độ tuyệt đối, không dùng cho hiệu hai nhiệt độ.
Phát biểu b — Đúng. Nhiệt dung riêng của nhôm là 880 J/kg.K, nghĩa là để 1 kg nhôm tăng thêm 1 K (tương đương 1°C) thì cần cung cấp 880 J. Con số 880 J trong phát biểu khớp chính xác với định nghĩa này. Cần lưu ý chiều truyền nhiệt: khi nhôm nóng lên thì nó thu nhiệt, còn khi nguội đi thì mới tỏa nhiệt. Đáp án của bài được xây dựng trên ý “1 kg nhôm tăng 1°C cần 880 J”, nên được tính là đúng.
Phát biểu c — Đúng. Tại nhiệt độ nóng chảy, nhôm chỉ chuyển từ thể rắn sang thể lỏng, không tăng thêm nhiệt độ, nên nhiệt lượng cần dùng đúng một công thức: Q = λm. Thay số: Q = 0,2 × 4.10⁵ = 8.10⁴ J = 80 kJ. Kết quả trùng khớp với con số trong phát biểu, nên phát biểu đúng.
Những điểm dễ nhầm khiến phát biểu bị đánh giá sai
Hai phát biểu a và c là hai kiểu bẫy khác nhau, và mỗi kiểu đều có cách nhận ra nhanh.
Với phát biểu a, bẫy nằm ở chỗ đảo chữ số: 630 K bị viết thành 603 K. Nếu chỉ đọc qua, người làm rất dễ thấy “có số 6, số 3, số 0” và cho là đúng. Một bẫy thứ hai ẩn trong chính phát biểu này là dùng phép cộng 273 cho cả hai mốc rồi trừ đi — kết quả vẫn ra 630 K, nhưng nếu ai đó chỉ cộng 273 cho một mốc thì sẽ lệch ngay. Cách kiểm tra an toàn: hiệu nhiệt độ trong thang Kelvin luôn bằng hiệu nhiệt độ trong thang Celsius, không cần đổi gì.
Với phát biểu b, cái dễ gây tranh cãi là động từ “tỏa”. Về mặt vật lí, một vật nóng lên thì thu nhiệt; chỉ khi nguội đi nó mới tỏa nhiệt ra môi trường. Nếu đề ghi rõ “tỏa nhiệt lượng 880 J để nóng lên” thì về ngôn ngữ là ngược chiều truyền nhiệt, còn về con số thì hoàn toàn chính xác. Bài này chấm theo ý nghĩa của nhiệt dung riêng nên kết luận là Đúng; khi trình bày lời giải, nên nói rõ “cần cung cấp 880 J” để tránh hiểu lầm.
Với phát biểu c, sai lầm thường gặp là cộng thêm nhiệt lượng nung nóng từ 30°C lên 660°C vào cùng một phép tính. Phát biểu chỉ hỏi nhiệt lượng làm nóng chảy hoàn toàn tại nhiệt độ nóng chảy, nên chỉ dùng Q = λm. Nếu cộng cả hai giai đoạn, kết quả sẽ vào khoảng 190,9 kJ và bị lệch khỏi 80 kJ.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bài toán này gói gọn hai quá trình nhiệt học mà học sinh cần phân biệt rạch ròi: nung nóng trong một pha và chuyển pha ở nhiệt độ không đổi.
- Giai đoạn nung nóng: Q₁ = mcΔt, với m là khối lượng (kg), c là nhiệt dung riêng (J/kg.K), Δt là độ tăng nhiệt độ. Với 0,2 kg nhôm nung từ 30°C lên 660°C: Q₁ = 0,2 × 880 × 630 = 110 880 J ≈ 110,9 kJ.
- Giai đoạn nóng chảy: Q₂ = λm, với λ là nhiệt nóng chảy riêng (J/kg). Với 0,2 kg nhôm: Q₂ = 0,2 × 4.10⁵ = 80 kJ.
- Tổng nhiệt lượng nếu xét trọn quá trình từ 30°C đến khi nóng chảy hoàn toàn: Q = Q₁ + Q₂ ≈ 190,9 kJ. Con số này lớn hơn nhiều so với 80 kJ, cho thấy vì sao phải đọc kỹ phát biểu đang hỏi giai đoạn nào.
- Hai thang nhiệt độ: T(K) = t(°C) + 273 dùng khi đổi một giá trị nhiệt độ; ΔT(K) = ΔT(°C) dùng khi tính hiệu. Nhiệt độ nóng chảy của nhôm là 660°C, tức 933 K.
- Đơn vị: J/kg.K đọc là jun trên kilôgam trên kenvin; 1 K có độ lớn bằng 1°C, nên có thể ghi J/kg.K hoặc J/kg.°C mà không đổi giá trị.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ba dấu hiệu dưới đây giúp chốt đúng/sai trong vài chục giây với dạng bài tương tự.
Thấy phát biểu về “độ biến thiên nhiệt độ” thì lấy ngay nhiệt độ cuối trừ nhiệt độ đầu trong cùng một thang, không cộng 273 cho từng mốc. Với nhôm, 660 − 30 = 630 K — con số 630 xuôi chiều mới đúng, 603 là bản đảo chữ số.
Thấy phát biểu về nhiệt dung riêng thì kiểm tra hai thứ: con số có khớp với dữ kiện đề cho không, và động từ diễn tả chiều truyền nhiệt có hợp lí không. Nóng lên là thu nhiệt, nguội đi là tỏa nhiệt.
Thấy cụm “tại nhiệt độ nóng chảy” hoặc “nóng chảy hoàn toàn” thì chỉ dùng Q = λm; thấy cụm “nung từ … đến …” thì dùng Q = mcΔt. Có cả hai cụm trong một câu thì cộng hai nhiệt lượng, còn chỉ có một cụm thì chỉ tính một.
