Tác Nhân Sinh Ngoại Lực Không Phải Do Đâu? Đáp Án Chuẩn

Câu hỏi: Tác nhân chủ yếu sinh ra ngoại lực không phải do

• A. sự thay đổi của nhiệt độ.
• B. gió, mưa, nước chảy, băng.
• C. sinh vật và con người.
• D. lớp quánh dẻo của manti.

Đáp án đúng là D. lớp quánh dẻo của manti. Lớp manti quánh dẻo nằm sâu bên trong lòng đất, nơi đây phát sinh các quá trình kiến tạo tạo nên nội lực chứ không tham gia trực tiếp sinh ra ngoại lực trên bề mặt Trái Đất.

Tại sao lớp quánh dẻo của manti không phải tác nhân sinh ra ngoại lực?

Ngoại lực là lực sinh ra ở bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất. Nguồn năng lượng chính sinh ra ngoại lực bắt nguồn từ bức xạ Mặt Trời, tác động qua các yếu tố khí hậu, dòng nước, sinh vật và con người.

Ngược lại, nguồn năng lượng sinh ra nội lực chủ yếu là năng lượng phân rã các chất phóng xạ, năng lượng chuyển dịch vật chất theo trọng lực và phản ứng hóa học xảy ra sâu trong lòng đất, đặc biệt là tại tầng quyển mềm (astenosphiere) thuộc phần trên của lớp manti quánh dẻo. Do đó, các vận động xuất phát từ lớp quánh dẻo này là tác nhân điển hình của nội lực, đối lập hoàn toàn với ngoại lực.

Phân tích vì sao các phương án còn lại chưa chính xác

Đề bài dùng câu hỏi phủ định “không phải do”, vì vậy các phương án nêu đúng tác nhân của ngoại lực sẽ không được chọn:

• Phương án A sai vì sự thay đổi của nhiệt độ là tác nhân ngoại lực: Sự dao động nhiệt độ ngày đêm hoặc theo mùa khiến đá và khoáng vật giãn nở, co lại liên tục, dẫn đến hiện tượng nứt nẻ và vỡ vụn trong quá trình phong hóa lí học.
• Phương án B sai vì gió, mưa, nước chảy, băng là các tác nhân ngoại lực điển hình: Nước chảy tạo ra dòng chảy tạm thời hoặc thường xuyên khoét sâu lòng dẫn; gió thổi mang theo hạt cát mài mòn đá; băng hà di chuyển cày xới mặt đất tạo nên các thung lũng băng chữ U. Tất cả đều là tác nhân bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ bề mặt.
• Phương án C sai vì sinh vật và con người tác động trực tiếp lên bề mặt: Rễ cây ăn sâu làm nứt nẻ đá (phong hóa sinh học), chất hữu cơ từ xác sinh vật tham gia hòa tan đá vôi; con người san đồi, bạt núi, đắp đập làm thay đổi mạnh mẽ địa hình ngoại sinh.

Học sinh dễ nhầm lẫn nhất ở phương án C do nghĩ rằng “con người và sinh vật” là các yếu tố sinh học tách biệt với tự nhiên, nhưng trong địa lí học, đây là những tác nhân biến đổi bề mặt đất rất mạnh mẽ.

Hệ thống kiến thức về nội lực, ngoại lực và các quy luật tự nhiên liên quan

Để giải quyết tốt các bài tập Địa lí Tự nhiên lớp 10, người học cần phân biệt rõ ràng giữa hai lực đối nghịch cùng định hình bề mặt Trái Đất:

• Nội lực: Sinh ra từ bên trong lòng đất, có xu hướng làm cho bề mặt Trái Đất gồ ghề hơn qua các vận động kiến tạo, uốn nếp, đứt gãy, động đất và núi lửa. Nguồn năng lượng sinh ra nội lực chủ yếu là nhiệt năng từ các phản ứng phân rã phóng xạ sâu bên dưới lớp vỏ Trái Đất và tầng manti trên.
• Ngoại lực: Sinh ra ở bên ngoài vỏ Trái Đất nhờ bức xạ Mặt Trời, có xu hướng san bằng các gồ ghề do nội lực tạo ra thông qua bốn quá trình chính: phong hóa, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ.
• Sự phân bố nhiệt độ trên Trái Đất: Càng về vĩ độ cao góc nhập xạ càng nhỏ nên nhiệt độ trung bình năm giảm dần; vùng đại dương hấp thụ và tỏa nhiệt chậm hơn đất liền nên có biên độ nhiệt năm nhỏ hơn sâu trong lục địa.
• Kĩ năng bản đồ và công nghệ địa lí: Bản đồ thể hiện đường di chuyển của bão bằng phương pháp đường chuyển động; muốn đọc hiểu nội dung bản đồ cần nghiên cứu kĩ bảng chú giải và hệ thống kí hiệu. GPS và bản đồ số hiện nay được ứng dụng rộng rãi trong giao thông, du lịch, định vị chứ không chỉ giới hạn trong quân sự.

Mẹo nhận diện nhanh tác nhân nội lực và ngoại lực

Cách phân biệt đơn giản nhất là dựa vào “vị trí xuất phát”:

Nếu tác nhân bắt nguồn từ khí quyển, thủy quyển, sinh quyển (nắng, mưa, gió, dòng nước, sóng biển, rễ cây, tác động của người) thì chắc chắn thuộc về ngoại lực. Nếu tác nhân liên quan đến lòng đất, mắc-ma, manti, mảng kiến tạo hay biến dạng đá ngầm thì thuộc về nội lực.