Hệ Sinh Thái Rừng Nguyên Sinh Đặc Trưng Cho Khí Hậu Nước Ta

Câu hỏi: Cho thông tin sau: Hệ sinh thái rừng nguyên sinh phổ biến ở nước ta là rừng rậm nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh. Do ảnh hưởng của gió mùa nên nước ta có các loại rừng nhiệt đới gió mùa khác nhau, từ rừng nhiệt đới gió mùa thường xanh, rừng gió mùa nửa rụng lá, rừng thưa khô rụng lá, trảng cỏ, cây bụi… Xác định nhận định đúng:

• a) Thảm thực vật rừng nước ta đa dạng về kiểu hệ sinh thái là do khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, có sự phân hóa đa dạng.
• b) Sinh vật ôn đới chiếm ưu thế nhưng cũng có những loài cây cận nhiệt như dẻ, re, pơ mu, động vật có chồn, gấu lông dày xuất hiện ở phần lãnh thổ phía Bắc của dãy Bạch Mã.
• c) Ở những vùng núi thấp mưa nhiều, khí hậu ẩm ướt, mùa khô không rõ rệt, hình thành hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh – một kiểu hệ sinh thái giàu có nhất, đa dạng sinh học cao nhất hiện còn được bảo tồn ở một số vườn quốc gia như Cúc Phương – Ninh Bình, Vũ Quang – Hà Tĩnh.
• d) Do khí hậu nước ta có sự phân hóa phức tạp theo vĩ độ và độ cao nên thảm thực vật cũng có sự thay đổi theo vĩ độ và độ cao địa hình.

Đáp án đúng là d) Do khí hậu nước ta có sự phân hóa phức tạp theo vĩ độ và độ cao nên thảm thực vật cũng có sự thay đổi theo vĩ độ và độ cao địa hình. Nhận định này phản ánh chính xác quy luật phân hóa thiên nhiên theo không gian, khẳng định hệ sinh thái rừng nguyên sinh đặc trưng cho khí hậu nóng ẩm của nước ta là kết quả của sự tác động đồng thời giữa vĩ độ địa lý và cấu trúc địa hình đồi núi.

Tại sao nhận định d là đáp án chính xác?

Nhận định d nêu đúng nguyên lý phân hóa tự nhiên cơ bản của Địa lý Việt Nam. Khí hậu nước ta mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa nhưng không đồng nhất trên toàn lãnh thổ. Sự phân hóa khí hậu diễn ra theo hai chiều rõ rệt: chiều bắc – nam theo vĩ độ và chiều thẳng đứng theo đai cao địa hình.

Theo chiều vĩ độ, tác động của gió mùa Đông Bắc làm cho phần lãnh thổ phía Bắc có mùa đông lạnh, trong khi miền Nam duy trì nền nhiệt cao quanh năm. Theo chiều độ cao, nhiệt độ giảm dần và lượng mưa thay đổi khi lên cao, tạo ra ba đai cao tự nhiên gồm nhiệt đới gió mùa, cận nhiệt đới gió mùa trên núi và ôn đới gió mùa trên núi. Do sinh vật phản ánh trực tiếp chế độ nhiệt ẩm, thảm thực vật bắt buộc phải thích nghi và biến đổi tương ứng theo từng tầng đai cao và từng vùng vĩ độ đó.

Phân tích tính đúng sai của các nhận định còn lại

Để trả lời chính xác dạng câu hỏi lựa chọn nhận định đúng nhất về sinh vật và khí hậu, cần đối chiếu từng phát biểu với các tiêu chuẩn kiến thức sau:

• Nhận định a: Phát biểu này nêu nguyên nhân thảm thực vật đa dạng là do khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có sự phân hóa. Mặc dù khí hậu là nhân tố chi phối chính, tính đa dạng sinh thái của sinh vật Việt Nam còn có sự đóng góp thiết yếu của lịch sử hình thành lãnh thổ, vị trí ngã tư gặp gỡ của nhiều luồng di cư sinh vật và địa hình đồi núi chiếm 3/4 diện tích. Khi đặt cạnh phương án d, nhận định a chưa bao quát đầy đủ cơ chế phân hóa không gian.
• Nhận định b: Đây là phát biểu sai bản chất. Sinh vật chiếm ưu thế ở phần lãnh thổ phía Bắc Bạch Mã vẫn là thành phần loài nhiệt đới, không phải ôn đới. Các loài cận nhiệt đới và ôn đới chỉ xuất hiện cục bộ ở vùng núi cao hoặc vào mùa đông rét buốt chứ không giữ vị trí áp đảo trong cấu trúc sinh thái toàn vùng.
• Nhận định c: Phát biểu này dễ gây nhầm lẫn nhất vì nêu đúng ví dụ về các vườn quốc gia Cúc Phương và Vũ Quang. Tuy nhiên, việc gắn vùng phân bố của kiểu rừng nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh thuần túy vào các vùng núi thấp mưa nhiều chưa làm nổi bật được tính quy luật bao trùm của toàn bộ hệ thống rừng nguyên sinh trên cả nước.

Hệ thống các kiểu hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa ở Việt Nam

Dưới tác động của chế độ gió mùa và chế độ mưa phân mùa sâu sắc, hệ sinh thái rừng nguyên sinh đặc trưng cho khí hậu nóng ẩm của nước ta là một bức tranh sinh học phong phú bao gồm nhiều kiểu thảm thực vật khác nhau:

• Rừng rậm nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh: Kiểu hệ sinh thái rừng nguyên sinh tiêu biểu nhất của điều kiện tự nhiên nóng ẩm, cây cối xanh tốt quanh năm, cấu trúc nhiều tầng tán phức tạp với mức độ đa dạng sinh thái rất cao.
• Rừng nhiệt đới gió mùa nửa rụng lá: Hình thành ở những khu vực có mùa khô rõ rệt kéo dài từ 3 đến 4 tháng, nơi các loài cây thích nghi bằng cách trút lá một phần để hạn chế thoát hơi nước.
• Rừng thưa khô rụng lá (rừng khộp): Phát triển đặc trưng ở những vùng có mùa khô sâu sắc, tiêu biểu như vùng Tây Nguyên, thảm thực vật thưa thoáng, rụng lá gần như hoàn toàn trong mùa khô hạn.
• Trảng cỏ và cây bụi: Thường là thảm thực vật thứ sinh hình thành sau khi rừng nguyên sinh bị khai phá hoặc suy thoái trên nền đất cằn cỗi.

Cách ghi nhớ và nhận diện nhanh mối quan hệ sinh vật – địa hình

Khi gặp các câu hỏi trắc nghiệm liên quan đến sự phân bố của sinh vật và rừng Việt Nam, nguyên tắc cốt lõi cần nhớ là: thực vật phản ánh khí hậu, còn khí hậu lại bị chi phối bởi vĩ độ và độ cao. Cứ lên cao 100m nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C, kéo theo sự thay đổi của thảm thực vật từ rừng nhiệt đới chân núi lên rừng cận nhiệt và rừng ôn đới núi cao. Phương án nào nêu bật được sự biến đổi nhịp nhàng theo cả hai chiều không gian (độ cao và vĩ độ) luôn là nhận định có tính khái quát khoa học cao nhất.