Câu hỏi: Cấu hình electron của nguyên tử X được biểu diễn bằng ô orbital như sau: [↑↓] [↑↓] [↑] [↑] [↑]. Thông tin nào dưới đây không đúng khi nói về cấu hình của nguyên tử X?
- A. Nguyên tử X có 7 electron.
- B. Lớp ngoài cùng có 3 electron.
- C. Nguyên tử X có 3 electron độc thân.
- D. Nguyên tử X có 2 lớp electron.
Đáp án đúng là B. Lớp ngoài cùng có 3 electron. Sơ đồ cấu hình electron của nguyên tử biểu diễn qua các ô orbital tương ứng với nguyên tố nitơ (Z = 7), có tổng cộng 5 electron ở lớp ngoài cùng chứ không phải 3.

Vì sao nhận định lớp ngoài cùng có 3 electron là không đúng?
Dựa vào sơ đồ ô orbital đề bài cung cấp, nguyên tử X có sự phân bố electron lần lượt vào các phân lớp 1s, 2s và 2p. Cấu hình electron viết dưới dạng đầy đủ là 1s² 2s² 2p³.
Số electron ở lớp ngoài cùng được xác định bởi toàn bộ electron nằm ở lớp có số lượng tử chính lớn nhất (n = 2). Lớp n = 2 của nguyên tử X gồm phân lớp 2s (chứa 2 electron) và phân lớp 2p (chứa 3 electron). Do đó, tổng số electron lớp ngoài cùng phải là 2 + 3 = 5 electron. Phát biểu khẳng định lớp ngoài cùng chỉ có 3 electron đã bỏ quên 2 electron ở phân lớp 2s, vì vậy nhận định B là sai.
Phân tích tính chính xác của các phương án còn lại
Mỗi phương án còn lại đều mô tả đúng đặc điểm cấu tạo nguyên tử của X:
- Phương án A đúng: Đếm tổng số mũi tên trong các ô orbital ta có 2 + 2 + 1 + 1 + 1 = 7 electron, tương ứng với số hiệu nguyên tử Z = 7.
- Phương án C đúng: Ở phân lớp 2p, 3 electron chiếm 3 orbital riêng biệt với chiều tự quay cùng hướng [↑] [↑] [↑], tạo thành đúng 3 electron độc thân.
- Phương án D đúng: Các electron được phân bố trên hai mức số lượng tử chính là n = 1 (phân lớp 1s) và n = 2 (phân lớp 2s, 2p), nghĩa là nguyên tử X có đúng 2 lớp electron.
Học sinh dễ chọn nhầm phương án C nếu nhầm lẫn giữa khái niệm “electron lớp ngoài cùng” và “electron độc thân”.
Hệ thống kiến thức về biểu diễn cấu hình electron qua ô orbital
Khi phân tích cấu hình electron của nguyên tử biểu diễn bằng ô orbital, cần tuân thủ các nguyên lí và quy tắc nền tảng sau:
- Quy tắc Klechkovski: Electron điền vào các orbital theo thứ tự mức năng lượng tăng dần từ thấp đến cao: 1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d…
- Nguyên lí Pauli: Trong một orbital chỉ chứa tối đa 2 electron và 2 electron này phải có spin ngược chiều nhau, ký hiệu bằng hai mũi tên ngược hướng [↑↓].
- Quy tắc Hund: Trong cùng một phân lớp chưa bão hòa, các electron có xu hướng phân bố đều vào các orbital sao cho số electron độc thân là cực đại và có chiều spin song song [↑][↑][↑].
- Trường hợp đặc biệt: Các nguyên tố kim loại chuyển tiếp như crom (Cr, Z = 24) và đồng (Cu, Z = 29) xảy ra hiện tượng chuyển electron từ 4s sang 3d để đạt trạng thái bán bão hòa (3d⁵ 4s¹) hoặc bão hòa bền vững (3d¹⁰ 4s¹). Khi tạo ion dương (cation R³⁺), nguyên tử luôn nhường electron ở lớp ngoài cùng 4s trước rồi mới đến phân lớp sát ngoài 3d.
Mẹo nhận diện nhanh cấu hình ô orbital
Để đếm chính xác số electron lớp ngoài cùng, trước tiên hãy chuyển sơ đồ ô orbital thành dạng chữ số (ví dụ 1s² 2s² 2p³). Sau đó, gộp toàn bộ số mũ của lớp có chỉ số lớn nhất (lớp 2 gồm 2s² và 2p³, lấy 2 + 3 = 5). Không lấy riêng số electron của phân lớp cuối cùng để kết luận cho cả lớp ngoài cùng.

