Câu hỏi: Tiến hành thí nghiệm theo các bước sau:
– Bước 1: Cho vào hai ống nghiệm (1) và (2) mỗi ống khoảng 1,0 mL ethyl acetate.
– Bước 2: Thêm khoảng 2 mL dung dịch H₂SO₄ 20% vào ống nghiệm (1) và khoảng 2 mL dung dịch NaOH 30% vào ống nghiệm (2).
– Bước 3: Đun cách thuỷ ống nghiệm (1) và (2) trong cốc thuỷ tinh ở nhiệt độ 60-70°C.
Cho các phát biểu sau:
(a) Kết thúc bước 2, chất lỏng trong hai ống nghiệm đều phân thành hai lớp.
(b) Sau bước 3, quan sát thấy ống nghiệm (1) thể tích lớp chất lỏng phía trên giảm.
(c) Sau bước 3, quan sát thấy ống nghiệm (2) đồng nhất.
(d) Ở bước 3, trong cả hai ống nghiệm đều xảy ra phản ứng xà phòng hoá.
Số phát biểu đúng là:
- A. 2.
- B. 4.
- C. 3.
- D. 1.
Đáp án đúng là A. 2. Khi tiến hành thí nghiệm theo các bước sau, chỉ có 2 nhận định đúng là (a) và (c) dựa trên độ tan và đặc trưng phản ứng của este ethyl acetate.

Cơ sở xác định các phát biểu đúng
Phát biểu (a) và (c) hoàn toàn chính xác dựa trên tính chất vật lý và hóa học của este trong từng giai đoạn thí nghiệm.
Ở phát biểu (a), ethyl acetate (CH₃COOC₂H₅) là chất lỏng nhẹ hơn nước và hầu như không tan trong nước. Dung dịch H₂SO₄ 20% và dung dịch NaOH 30% đều là dung dịch phân cực chứa lượng lớn nước. Khi kết thúc bước 2, phản ứng thủy phân chưa xảy ra rõ rệt do chưa được đun nóng. Vì vậy, ở cả hai ống nghiệm, este không tan nổi lên trên tạo thành lớp chất lỏng nhẹ hơn, dung dịch vô cơ nằm ở lớp dưới, tạo hiện tượng tách hai lớp phân biệt.
Ở phát biểu (c), ống nghiệm (2) diễn ra phản ứng xà phòng hóa giữa ethyl acetate và NaOH khi được đun cách thủy ở bước 3:
CH₃COOC₂H₅ + NaOH → CH₃COONa + C₂H₅OH (đun nóng)
Sản phẩm tạo thành gồm muối sodium acetate (CH₃COONa) và ethanol (C₂H₅OH). Cả hai chất này đều tan vô hạn hoặc tan rất tốt trong nước. Với lượng NaOH dư, toàn bộ este đã phản ứng hết, chuyển hoàn toàn thành các chất tan tốt trong dung dịch, do đó chất lỏng trong ống nghiệm (2) trở nên đồng nhất.
Lý do các phát biểu còn lại không chính xác
Phát biểu (b) và (d) sai lệch về bản chất phản ứng và hiện tượng quan sát thực tế.
Phát biểu (b) sai vì phản ứng thủy phân trong môi trường axit ở ống nghiệm (1) là phản ứng thuận nghịch: CH₃COOC₂H₅ + H₂O ⇌ CH₃COOH + C₂H₅OH (xúc tác H₂SO₄, đun nóng). Ở điều kiện đun cách thủy 60-70°C trong thời gian ngắn của bài thí nghiệm, hiệu suất phản ứng rất thấp và tốc độ phản ứng chậm. Lượng este dư còn lại rất lớn, do đó thể tích lớp este phía trên không giảm đáng kể để có thể ghi nhận rõ rệt bằng mắt thường.
Phát biểu (d) sai về mặt định nghĩa thuật ngữ hóa học. Khái niệm phản ứng xà phòng hóa chỉ dùng riêng cho phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm (dung dịch bazơ như NaOH, KOH). Vì vậy, chỉ có ống nghiệm (2) xảy ra phản ứng xà phòng hóa, còn ống nghiệm (1) là phản ứng thủy phân este trong môi trường axit.
Các phương án B (4 phát biểu), C (3 phát biểu) và D (1 phát biểu) đều sai vì tính nhầm số lượng nhận định đúng.
Hệ thống kiến thức về phản ứng thủy phân este
Để xử lý tốt các bài tập dạng tiến hành thí nghiệm theo các bước sau, cần nắm vững sự khác biệt giữa hai môi trường thủy phân:
- Thủy phân trong môi trường axit: Có tính thuận nghịch (hai chiều). Chất xúc tác thường dùng là H₂SO₄ đặc hoặc loãng đun nóng. Sau phản ứng luôn còn este dư, dẫn đến hiện tượng hỗn hợp chất lỏng sau cùng vẫn bị tách lớp (nếu este ban đầu không tan trong nước).
- Thủy phân trong môi trường kiềm (phản ứng xà phòng hóa): Là phản ứng một chiều, diễn ra nhanh hơn và gần như hoàn toàn khi đun nóng. Muối carboxylate sinh ra tan tốt trong nước, làm dung dịch sau phản ứng chuyển sang trạng thái đồng nhất (với este đơn chức thông thường).
- Đặc điểm nhận biết pha lỏng: Trước phản ứng, este hầu hết nổi lên trên mặt nước tạo hệ dị thể hai lớp. Sau phản ứng thủy phân hoàn toàn trong kiềm, hỗn hợp thu được là hệ đồng thể một pha.
Mẹo nhận diện nhanh thí nghiệm thủy phân este
Nhớ quy tắc phân biệt qua tính thuận nghịch: môi trường axit luôn thuận nghịch, còn este dư nên vẫn tách lớp; môi trường kiềm là phản ứng một chiều, este tan biến thành muối và alcohol nên dung dịch đồng nhất. Thuật ngữ xà phòng hóa chỉ gắn liền với dung dịch bazơ.
