Câu hỏi: Dây dẫn mang dòng điện có thể tương tác từ với bao nhiêu vật trong các vật sau: điện tích chuyển động, nam châm đứng yên, điện tích đứng yên, nam châm chuyển động?
- 1. Điện tích chuyển động.
- 2. Nam châm đứng yên.
- 3. Điện tích đứng yên.
- 4. Nam châm chuyển động.
Câu hỏi: Đường sức từ có dạng là đường thẳng, song song, cùng chiều, cách đều nhau có thể xuất hiện trong trường hợp nào sau đây?
- 1. Xung quanh dòng điện thẳng.
- 2. Trong lòng nam châm chữ U.
- 3. Xung quanh nam châm thẳng.
- 4. Trong lòng ống dây mang dòng điện.
Đáp án đúng là 3 vật ở câu hỏi thứ nhất (điện tích chuyển động, nam châm đứng yên, nam châm chuyển động) và 4 ở câu hỏi thứ hai (trong lòng ống dây mang dòng điện). Dòng điện tạo ra từ trường quanh dây dẫn nên chỉ tương tác từ với những vật có từ tính hoặc đang chuyển động trong từ trường; còn từ trường đều có đường sức thẳng, song song, cách đều chỉ xuất hiện trong lòng ống dây dài mang dòng điện.

Vì sao dây dẫn mang dòng điện tương tác từ với đúng 3 vật
Dây dẫn mang dòng điện tương tác từ với 3 trong 4 vật đã nêu, vì bản thân dòng điện luôn sinh ra một từ trường bao quanh dây dẫn. Mọi vật đặt trong từ trường đó mà có khả năng phản ứng với từ trường — nam châm hoặc điện tích đang chuyển động — đều chịu lực từ.
Cụ thể, dòng điện trong dây là dòng các điện tích chuyển động có hướng, nên nó tương đương một nguồn từ. Nam châm đứng yên hay nam châm chuyển động đều có từ trường riêng, hai từ trường gặp nhau sẽ tương tác: cực cùng tên đẩy nhau, cực khác tên hút nhau. Với điện tích chuyển động, hạt mang điện chuyển động trong từ trường của dây dẫn chịu lực Lorentz, nên cũng có tương tác từ. Đây chính là lý do dây dẫn mang dòng điện không tương tác với duy nhất một vật trong danh sách: điện tích đứng yên.
Một điểm cần phân biệt: tương tác từ không đòi hỏi hai vật phải chuyển động so với nhau. Nam châm đứng yên vẫn hút hoặc đẩy dây dẫn mang dòng điện đặt cạnh nó, vì cả hai đều đang có từ trường.
Vì sao các lựa chọn còn lại không đúng
Điện tích đứng yên là vật duy nhất trong danh sách không tương tác từ với dây dẫn mang dòng điện. Một điện tích đứng yên chỉ tạo ra điện trường quanh nó, không tạo ra từ trường, nên không có gì để “ăn khớp” với từ trường của dòng điện. Vì vậy nếu chọn 4 vật là sai, chọn 2 vật là bỏ sót, chọn 1 vật là thiếu nghiêm trọng.
- Điện tích chuyển động (1): có tương tác từ, vì điện tích chuyển động vừa tạo từ trường vừa chịu lực từ — đây là trường hợp dễ bị bỏ sót nhất khi học sinh chỉ nghĩ tới nam châm.
- Nam châm đứng yên (2): có tương tác từ, đúng với hiện tượng dây dẫn có dòng điện bị nam châm hút hoặc đẩy.
- Điện tích đứng yên (3): không tương tác từ; đây là phương án nhiễu chính, dễ nhầm với (1) chỉ vì khác nhau đúng một chữ “chuyển động”.
- Nam châm chuyển động (4): có tương tác từ, thậm chí còn gây ra hiện tượng cảm ứng điện từ khi lại gần hoặc ra xa dây dẫn.
Vì sao đường sức từ song song, cách đều chỉ có trong lòng ống dây
Dạng đường sức từ là đường thẳng, song song, cùng chiều và cách đều nhau mô tả một từ trường đều. Trong bốn trường hợp của câu hỏi thứ hai, chỉ có lòng ống dây dài mang dòng điện cho từ trường đều như vậy.
- Xung quanh dòng điện thẳng (1): đường sức từ là những đường tròn đồng tâm nằm trong mặt phẳng vuông góc với dây, không phải đường thẳng.
- Trong lòng nam châm chữ U (2): đây là phương án dễ nhầm nhất. Khoảng không gian giữa hai nhánh chữ U có từ trường khá đều, nhưng đó không phải “trong lòng” vật liệu nam châm; xét đúng nghĩa bên trong khối vật liệu thì đường sức không song song, cách đều.
- Xung quanh nam châm thẳng (3): đường sức đi ra từ cực Bắc, đi vào cực Nam rồi khép kín thành những đường cong, càng xa nam châm càng thưa, không song song đều đặn.
- Trong lòng ống dây mang dòng điện (4): đường sức gần như thẳng, song song, cùng chiều và cách đều, tức từ trường đều — đúng mô tả của đề.
Hệ thống kiến thức liên quan
Hai câu hỏi trên cùng xoay quanh một ý: từ trường do dòng điện sinh ra, và cách biểu diễn từ trường bằng đường sức từ. Nắm chắc hai khối kiến thức này là đủ xử lý các câu hỏi tương tự.
- Nguồn gốc từ trường: nam châm và dòng điện (tức điện tích chuyển động có hướng) đều tạo ra từ trường. Điện tích đứng yên chỉ tạo điện trường.
- Tương tác từ: xảy ra giữa các vật có từ trường hoặc giữa từ trường với điện tích đang chuyển động. Tương tác mạnh hay yếu không phụ thuộc việc nam châm đứng yên hay chuyển động.
- Đường sức từ: công cụ hình dung từ trường; nơi đường sức mau thì từ trường mạnh, nơi đường sức thưa thì từ trường yếu; các đường sức không cắt nhau.
- Từ trường đều: có các đường sức song song, cùng chiều, cách đều; dạng điển hình là từ trường trong lòng ống dây dài có dòng điện và từ trường trong khoảng giữa hai cực của nam châm chữ U.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Với câu hỏi đếm số vật tương tác từ, hãy quét nhanh theo một câu thần chú: “Nam châm luôn được, điện tích phải chạy”. Nam châm đứng yên hay chuyển động đều tính; điện tích chỉ tính khi chuyển động. Áp vào bốn vật của đề, ta loại ngay điện tích đứng yên và còn lại 3 vật.
Với câu hỏi về dạng đường sức từ, hãy nhớ cặp hình ảnh đối lập: dòng điện thẳng cho đường tròn đồng tâm, ống dây dài cho đường thẳng song song cách đều. Còn nam châm thẳng thì đường sức cong, khép kín từ cực Bắc sang cực Nam. Gặp cụm “song song, cùng chiều, cách đều”, gần như chắc chắn đáp án nằm ở lòng ống dây mang dòng điện.
