Câu hỏi: Đọc đoạn tư liệu sau: “Lịch sử chống ngoại xâm vừa thử thách, vừa tôi luyện dân tộc ta. Những cuộc chiến tranh yêu nước đã tạo nên cho dân tộc ta một bản lĩnh kiên cường, sức sống bền bỉ, mãnh liệt, đã hun đúc nên nhiều truyền thống tốt đẹp, tiêu biểu như lòng yêu nước thiết tha, ý chí độc lập tự chủ mạnh mẽ, tinh thần đoàn kết keo sơn, ý chí quật cường bất khuất, trí thông minh sáng tạo…” (Phan Huy Lê, Một số trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử dân tộc). Nhận định nào sau đây đúng?
- a) Một trong những yếu tố định hình bản lĩnh, tính cách Việt Nam là chiến đấu chống giặc ngoại xâm.
- b) Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc trong lịch sử Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành và phát triển truyền thống yêu nước.
- c) Truyền thống đánh giặc giữ nước của dân tộc Việt Nam là nguyên nhân quyết định sự thành bại của các cuộc kháng chiến.
- d) Đoạn trích thể hiện quan điểm về thế trận chiến tranh nhân dân trong nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Đáp án đúng là a và b. Đoạn trích của nhà sử học Phan Huy Lê khẳng định chính các cuộc chiến tranh yêu nước đã tôi luyện bản lĩnh kiên cường và hun đúc nên truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, nên hai nhận định a và b bám sát trực tiếp nội dung tư liệu.

Vì sao nhận định a và b đúng
Cả hai nhận định đều lấy ý từ hai vế câu chủ đề của đoạn trích: “vừa thử thách, vừa tôi luyện dân tộc ta” và “hun đúc nên nhiều truyền thống tốt đẹp”.
Với nhận định a, tác giả dùng động từ “tạo nên” đặt ngay sau “những cuộc chiến tranh yêu nước”, nghĩa là chiến đấu chống giặc ngoại xâm là môi trường rèn luyện, hun đúc nên bản lĩnh kiên cường, sức sống bền bỉ của người Việt. Cụm “một trong những yếu tố” trong phương án phản ánh đúng ý này: đoạn trích không nói đây là yếu tố duy nhất, mà chỉ nêu nó như một nguồn tạo nên tính cách dân tộc bên cạnh điều kiện tự nhiên, văn hóa, lao động sản xuất.
Với nhận định b, đoạn trích liệt kê truyền thống tốt đẹp đầu tiên là “lòng yêu nước thiết tha” và cho thấy truyền thống ấy do chiến tranh yêu nước hun đúc. Tiến trình lịch sử Việt Nam củng cố ý này: từ các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc đến kháng chiến chống Tống, chống Mông – Nguyên, chống Minh, chống Pháp và chống Mỹ, mỗi cuộc chiến đều để lại một lớp bồi đắp cho ý thức độc lập và tinh thần yêu nước. Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc vì thế vừa là thử thách vừa là quá trình hình thành, phát triển truyền thống yêu nước.
Vì sao nhận định c và d sai
Nhận định c sai ở chỗ tuyệt đối hóa vai trò của truyền thống đánh giặc giữ nước. Truyền thống ấy là nguồn sức mạnh tinh thần, nhưng thành bại của một cuộc kháng chiến còn phụ thuộc đường lối chiến lược, tổ chức lực lượng, điều kiện kinh tế – chính trị – xã hội, tương quan lực lượng và cả nghệ thuật ngoại giao. Một phản ví dụ rõ: kháng chiến chống Minh của nhà Hồ (1406–1407) thất bại dù nhân dân vẫn giàu lòng yêu nước, vì đường lối phòng thủ sai lầm và không tập hợp được sức mạnh toàn dân. Truyền thống có thể là điều kiện thuận lợi, không phải “nguyên nhân quyết định” theo nghĩa loại trừ mọi yếu tố khác.
Nhận định d sai vì lệch phạm trù. Đoạn trích bàn về giá trị tinh thần — bản lĩnh, sức sống, truyền thống yêu nước, đoàn kết, sáng tạo — chứ không nói tới thế trận chiến tranh nhân dân, vốn thuộc lĩnh vực nghệ thuật quân sự như thế trận làng xã chiến đấu hay kế “vườn không nhà trống”. Đây là phương án dễ nhầm nhất khi đọc lướt, bởi nó dùng đúng từ khóa lịch sử quân sự Việt Nam nhưng không xuất hiện trong tư liệu.
Hệ thống kiến thức liên quan
Giá trị của đoạn trích nằm ở việc chỉ ra mối liên hệ giữa lịch sử đấu tranh giữ nước và bản sắc tinh thần dân tộc. Những truyền thống được nêu có thể điểm lại như sau:
- Lòng yêu nước thiết tha: tình cảm với quê hương, đất nước trở thành động lực để người dân đứng lên khi Tổ quốc bị xâm lược.
- Ý chí độc lập tự chủ: quyết tâm giữ chủ quyền, không chấp nhận ách đô hộ ngoại bang, thể hiện xuyên suốt từ thời Bắc thuộc đến các triều đại phong kiến độc lập.
- Tinh thần đoàn kết keo sơn: sự gắn kết giữa triều đình với nhân dân, giữa các tầng lớp và các địa phương khi có chiến sự.
- Ý chí quật cường bất khuất: không khuất phục trước kẻ thù mạnh hơn, sẵn sàng chịu đựng gian khổ để giữ nước.
- Trí thông minh sáng tạo: vận dụng linh hoạt điều kiện địa hình, sông ngòi, rừng núi và nghệ thuật quân sự vào từng hoàn cảnh cụ thể.
Đoạn trích lấy từ công trình Một số trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử dân tộc của Phan Huy Lê, nhà sử học Việt Nam. Cách lập luận của tác giả đi từ thử thách đến tôi luyện, rồi từ tôi luyện đến hun đúc truyền thống — một mạch nhân quả cần nắm khi làm dạng bài đọc tư liệu.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Với câu hỏi đọc tư liệu, hãy đọc câu chủ đề trước và gạch chân các động từ mang tính kết luận như “tạo nên”, “hun đúc”, “tôi luyện”. Sau đó soát từng phương án theo hai bước.
- Bước 1 — soát từ tuyệt đối hóa: các cụm “quyết định”, “duy nhất”, “chỉ”, “hoàn toàn” thường là bẫy, vì tư liệu lịch sử hiếm khi quy một kết quả về một nguyên nhân.
- Bước 2 — soát phạm trù: nếu tư liệu nói về giá trị tinh thần mà phương án nói về nghệ thuật quân sự, thế trận hay vũ khí thì phương án đó sai phạm trù.
Còn với câu hỏi về truyền thống dân tộc, cụm “một trong những yếu tố” là dấu hiệu an toàn: nó không loại trừ các nhân tố khác nên thường đúng khi tư liệu có nhắc tới vai trò của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc.
