Câu hỏi: Gọi d là khoảng cách giữa hai điểm liên tiếp trên phương truyền sóng dao động vuông pha. Bước sóng của sóng này bằng bao nhiêu? Chọn một đáp án đúng.
- A. d.
- B. 2d.
- C. 3d.
- D. 4d.
Đáp án được ghi trong nội dung gốc là B. 2d. Tuy nhiên, lời giải gốc nêu khoảng cách giữa hai điểm liên tiếp dao động vuông pha bằng λ/4, nên kết luận tương ứng phải là λ = 4d, tức phương án D. Cần lưu ý sự không nhất quán này để tránh ghi nhớ sai kiến thức.

Đối chiếu đáp án với lời giải gốc
Lời giải gốc và phần phân tích bổ sung đều dẫn đến λ = 4d, không phải λ = 2d. Vì vậy, không thể diễn đạt lại nội dung này thành một lập luận xác nhận phương án B đúng.
Với sóng hình sin truyền trên cùng một phương, độ lệch pha giữa hai điểm tại cùng thời điểm có độ lớn Δφ = 2πΔx/λ. Trong đó, Δx là khoảng cách giữa hai điểm và λ là bước sóng; hai đại lượng độ dài phải dùng cùng đơn vị.
Hai dao động vuông pha có độ lệch pha là một bội lẻ của π/2. Khi xét hai điểm gần nhau nhất thỏa mãn điều kiện đó, độ lệch pha có độ lớn π/2. Lập luận trong nguồn được trình bày rõ hơn như sau:
- Thay khoảng cách d vào công thức: 2πd/λ = π/2.
- Suy ra d = λ/4, đúng với công thức trong lời giải gốc.
- Nhân hai vế với 4: λ = 4d, tương ứng phương án D.
Đối chiếu từng phương án với điều kiện vuông pha
Phương án D phù hợp với lời giải; phương án B là lựa chọn dễ nhầm với điều kiện ngược pha. Có thể kiểm tra từng phương án bằng cùng công thức độ lệch pha.
- A. λ = d: Khi đó Δφ = 2π. Hai điểm dao động cùng pha, không phải vuông pha.
- B. λ = 2d: Khi đó Δφ = π. Hai điểm dao động ngược pha. Đây là phương án được ghi trong đáp án gốc nhưng không phù hợp với đề bài và lời giải đi kèm.
- C. λ = 3d: Khi đó Δφ = 2π/3. Độ lệch pha này không phải bội lẻ của π/2 nên không thỏa mãn điều kiện vuông pha.
- D. λ = 4d: Khi đó Δφ = π/2. Hai điểm vuông pha và khoảng cách d là khoảng cách nhỏ nhất thỏa mãn điều kiện.
Hệ thống kiến thức về bước sóng và độ lệch pha
Bước sóng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên cùng phương truyền sóng dao động cùng pha. Điều kiện “gần nhau nhất” giúp phân biệt một bước sóng với những khoảng cách bằng nhiều lần bước sóng.
Các quan hệ cần phân biệt đối với sóng hình sin gồm:
- Cùng pha: Δφ = 2kπ; khoảng cách giữa hai điểm phân biệt là Δx = kλ, với k = 1, 2, 3,… Khoảng cách nhỏ nhất là λ.
- Ngược pha: Δφ = (2k + 1)π; khoảng cách là Δx = (2k + 1)λ/2, với k = 0, 1, 2,… Khoảng cách nhỏ nhất là λ/2.
- Vuông pha: Δφ = (2k + 1)π/2; khoảng cách là Δx = (2k + 1)λ/4, với k = 0, 1, 2,… Khoảng cách nhỏ nhất là λ/4.
Phần phân tích bổ sung có nhắc đến khoảng cách λ/4 + kλ. Đây chỉ là một nhóm khoảng cách vuông pha, chưa bao quát nhóm 3λ/4 + kλ. Công thức tổng quát ở trên bao gồm cả hai nhóm. Khoảng cách λ/2 ứng với ngược pha, không phải vuông pha.
Về thời gian truyền sóng, đi hết một bước sóng mất một chu kỳ T; đi hết λ/4 mất T/4. Đây là mối liên hệ giúp hình dung vì sao một phần tư bước sóng tương ứng độ lệch pha π/2.
Mẹo ghi nhớ khoảng cách giữa các điểm dao động
Cùng pha: một bước sóng; ngược pha: nửa bước sóng; vuông pha: một phần tư bước sóng. Quy tắc này áp dụng cho khoảng cách nhỏ nhất giữa hai điểm phân biệt trên phương truyền sóng.
Khi đề cho khoảng cách d giữa hai điểm vuông pha gần nhau nhất, hãy viết d = λ/4 trước rồi mới suy ra λ = 4d. Cách ghi này tránh nhầm giữa khoảng cách đã cho và bước sóng cần tìm, đồng thời giúp phát hiện đáp án không khớp với lời giải như trong nội dung gốc.
