Câu hỏi: Đặt câu hỏi cho bộ phận gạch chân trong mỗi câu sau:
- a) Sa Pa là viên ngọc vùng biên giới.
- b) Sa Pa có không khí trong lành mát rượi.
- c) Viết một câu có sử dụng hình ảnh so sánh để nói về một cảnh đẹp mà em thích.
Đáp án đúng là: a) Sa Pa là gì? — b) Sa Pa có điều gì? — c) Cảnh đẹp mà em thích giống như một bức tranh sống động. Ở hai câu đầu, bộ phận gạch chân là phần vị ngữ nêu đặc điểm của Sa Pa, nên câu hỏi phải hướng đúng vào phần đó. Ở câu thứ ba, đáp án dùng hình ảnh so sánh để làm cảnh đẹp hiện lên cụ thể, sinh động.

Vì sao đặt câu hỏi như vậy là đúng
Muốn đặt câu hỏi cho bộ phận gạch chân, việc đầu tiên là xác định bộ phận đó giữ chức vụ gì trong câu và nó trả lời cho câu hỏi nào. Ở câu a), phần gạch chân “viên ngọc vùng biên giới” đứng sau từ “là”, dùng để giới thiệu, định nghĩa sự vật. Câu hỏi tương ứng là “Sa Pa là gì?” — hỏi thẳng vào nội dung ấy, không hỏi lan sang phần chủ ngữ.
Ở câu b), phần gạch chân “có không khí trong lành mát rượi” nêu đặc điểm của Sa Pa, trả lời cho câu hỏi “có điều gì?”. Vì vậy “Sa Pa có điều gì?” là câu hỏi khớp nhất: nó bao quát toàn bộ phần đặc điểm phía sau chủ ngữ. Một biến thể khác cũng chấp nhận được là “Sa Pa có không khí như thế nào?”, hỏi riêng vào tính chất của không khí; cách này đúng ngữ pháp nhưng thu hẹp phạm vi so với bộ phận gạch chân.
Ở câu c), yêu cầu là tạo câu có hình ảnh so sánh. Đáp án “Cảnh đẹp mà em thích giống như một bức tranh sống động” có đủ hai vế: vế được so sánh (cảnh đẹp em thích) và vế dùng để so sánh (một bức tranh sống động), nối với nhau bằng từ so sánh “giống như”. Hình ảnh “bức tranh sống động” gợi được sự hài hòa của màu sắc, đường nét — đúng nét đặc trưng của một cảnh đẹp.
Những cách đặt câu hỏi chưa chuẩn và lỗi thường gặp
Lỗi phổ biến nhất là hỏi lệch bộ phận gạch chân. Với câu a), câu hỏi “Sa Pa là ai?” sai vì Sa Pa là địa danh, không phải người; “Sa Pa ở đâu?” lại hỏi vào chủ ngữ chứ không hỏi vào phần được gạch chân. Với câu b), “Vì sao Sa Pa có không khí trong lành mát rượi?” hỏi nguyên nhân, không phải hỏi vào nội dung đặc điểm.
Lỗi thứ hai là biến câu hỏi thành câu hỏi đúng – sai: “Sa Pa có không khí trong lành mát rượi không?” chỉ cần trả lời “có” hoặc “không”, không phải dạng câu hỏi yêu cầu nêu lại bộ phận gạch chân. Lỗi thứ ba nằm ở câu c): nhiều bài viết “Cảnh đẹp mà em thích” hoặc “Cảnh đẹp như thế nào mà em thích?” — vế thứ nhất thiếu hình ảnh so sánh, vế thứ hai là câu hỏi chứ không phải câu miêu tả. Một câu so sánh phải có đủ từ so sánh và vế được so sánh.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng bài này dựa trên hai mảng kiến thức của phần luyện từ và câu: câu hỏi và biện pháp tu từ so sánh.
- Nhóm từ để hỏi thường gặp: Ai? (hỏi người), Cái gì? / Con gì? (hỏi vật), Ở đâu? (hỏi nơi chốn), Khi nào? (hỏi thời gian), Như thế nào? (hỏi tính chất, trạng thái), Vì sao? (hỏi nguyên nhân), Để làm gì? (hỏi mục đích), Bằng gì? (hỏi phương tiện), Là gì? (hỏi định nghĩa, giới thiệu sự vật).
- Cách làm: gạch chân bộ phận cần hỏi, đặt câu hỏi mà phần trả lời rơi đúng vào bộ phận đó, giữ nguyên phần còn lại của câu.
- So sánh là đối chiếu hai sự vật, hiện tượng có nét tương đồng nhằm làm nổi bật đặc điểm của sự vật được nói tới.
- Từ so sánh hay dùng: như, giống như, tựa, tựa như, là, hơn, kém, chẳng bằng.
- Mô hình câu so sánh: A như B, A giống như B, A là B — trong đó B là hình ảnh cụ thể, quen thuộc, giúp người đọc hình dung A rõ hơn.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Với câu hỏi “đặt câu hỏi cho bộ phận gạch chân”, hãy tự nhẩm: bộ phận gạch chân trả lời cho từ để hỏi nào thì dùng đúng từ đó. Nếu gặp từ “là” đứng trước sự vật, nghĩ ngay đến “là gì?”; nếu gặp cụm nêu đặc điểm phía sau chủ ngữ, nghĩ đến “có điều gì?” hoặc “như thế nào?”.
Khi viết câu so sánh, kiểm tra ba yếu tố: có sự vật được so sánh, có sự vật dùng để so sánh, và có từ so sánh nối hai vế. Thiếu một trong ba, câu chưa phải câu so sánh. Chọn hình ảnh so sánh gần gũi và có nét giống thật với cảnh đang tả, tránh so sánh chung chung như “đẹp như mọi khi”.
