Câu hỏi: Kính viễn vọng không gian Hubble được triển khai vào ngày 24 tháng 4 năm 1990, bởi tàu con thoi Discovery. Vận tốc của tàu con thoi trong nhiệm vụ này từ khi xuất phát tại t = 0 (s) cho đến khi tên lửa đẩy nhiên liệu rắn bị loại bỏ ở t = 126 (s), được xác định theo phương trình sau: v(t) = 0,001302t³ – 0,09029t² + 23,61t – 3,083 (ft/s). Tính gia tốc tức thời của tàu con thoi trên tại thời điểm t = 100 (s) (làm tròn kết quả đến hàng phần nghìn).
Đáp án đúng là 44,612 ft/s². Gia tốc tức thời của tàu chở kính viễn vọng không gian Hubble tại thời điểm t = 100 giây nhận được bằng cách lấy đạo hàm bậc nhất của hàm vận tốc rồi thay giá trị thời gian vào tính toán.

Các bước tính gia tốc tức thời của tàu con thoi
Gia tốc tức thời a(t) tại một thời điểm t bất kỳ chính là đạo hàm bậc nhất của hàm vận tốc v(t) theo thời gian t. Quá trình tính toán thực hiện qua hai bước cụ thể:
- Xác định hàm gia tốc a(t) bằng quy tắc lấy đạo hàm hàm đa thức:
v(t) = 0,001302t³ – 0,09029t² + 23,61t – 3,083
a(t) = v'(t) = d/dt(0,001302t³ – 0,09029t² + 23,61t – 3,083)
a(t) = 3 × 0,001302t² – 2 × 0,09029t + 23,61
a(t) = 0,003906t² – 0,18058t + 23,61 (ft/s²) - Thay thời điểm t = 100 s vào phương trình gia tốc thu được:
a(100) = 0,003906 × (100)² – 0,18058 × (100) + 23,61
a(100) = 0,003906 × 10000 – 18,058 + 23,61
a(100) = 39,06 – 18,058 + 23,61
a(100) = 44,612 (ft/s²)
Kết quả tính ra đúng ba chữ số thập phân sau dấu phẩy, khớp đúng yêu cầu làm tròn đến hàng phần nghìn của đề bài.
Những lỗi sai thường gặp khi giải bài toán
Dạng bài tập này không có các phương án lựa chọn sẵn nên người làm rất dễ rơi vào các bẫy tính toán sau:
- Nhầm lẫn giữa vận tốc tức thời và gia tốc: Lỗi phổ biến nhất là thay trực tiếp t = 100 vào hàm vận tốc v(t) thay vì lấy đạo hàm trước, dẫn đến việc tính sai đại lượng vật lý mà đề yêu cầu.
- Sai sót khi lấy đạo hàm các hệ số thập phân nhỏ: Quên nhân số mũ với hệ số gốc (chẳng hạn giữ nguyên 0,001302t² thay vì lấy 3 × 0,001302) hoặc tính nhầm dấu âm ở số hạng thứ hai (-0,09029t²).
- Lỗi dịch chuyển dấu phẩy khi nhân lũy thừa của 10: Khi nhân 0,003906 với 10000 (tức 100²), việc dịch nhầm dấu phẩy sẽ khiến toàn bộ phép cộng trừ sau đó bị lệch kết quả.
Ý nghĩa vật lý của đạo hàm trong chuyển động
Nhiệm vụ đưa kính viễn vọng không gian Hubble lên quỹ đạo minh họa rõ nét mối liên hệ giữa giải tích và cơ học cổ điển. Mối quan hệ giữa các đại lượng động học được xác định chặt chẽ qua phép toán đạo hàm:
- Vận tốc tức thời v(t) là đạo hàm bậc nhất của phương trình quãng đường s(t): v(t) = s'(t).
- Gia tốc tức thời a(t) là đạo hàm bậc nhất của phương trình vận tốc v(t), đồng thời là đạo hàm bậc hai của phương trình quãng đường: a(t) = v'(t) = s”(t).
- Ý nghĩa hình học: Gia tốc tức thời tại t = 100 chính là hệ số góc của tiếp tuyến với đồ thị vận tốc – thời gian tại điểm có hoành độ t = 100.
Quy trình nhận diện và xử lý dạng bài toán đạo hàm động học
Gặp các bài toán cho phương trình vận tốc hoặc quãng đường kèm yêu cầu tìm đại lượng tức thời, hãy thực hiện theo đúng thứ tự ba bước:
- Nhận dạng phương trình cho sẵn là quãng đường s(t) hay vận tốc v(t) để xác định cần lấy đạo hàm cấp một hay cấp hai.
- Thực hiện đạo hàm cẩn thận từng số hạng, chú ý hạ bậc của biến số và giữ nguyên các hệ số tự do trước biến.
- Thay giá trị thời gian t vào biểu thức vừa tìm được, kiểm tra kỹ quy tắc làm tròn số thập phân theo yêu cầu cụ thể của đề bài.
