Câu hỏi: Nam Bộ nước ta có mưa lớn vào giữa và cuối mùa hạ là do tác động kết hợp của
- A. gió mùa Tây Nam từ vịnh Ben Gan và bão.
- B. dải hội tụ nhiệt đới và hoạt động của frông.
- C. Tín phong bán cầu Bắc và gió mùa Đông Bắc.
- D. Tín phong bán cầu Nam và dải hội tụ nhiệt đới.
Đáp án đúng là B. dải hội tụ nhiệt đới và hoạt động của frông. Vào giữa và cuối mùa hạ, dải hội tụ nhiệt đới dịch lên phía bắc và đi qua Nam Bộ, cộng hưởng với các nhiễu động frông, tạo nên những đợt mưa lớn kéo dài đặc trưng cho khu vực này.

Vì sao đáp án B đúng
Hai nhân tố trong phương án B cùng lúc tác động lên Nam Bộ trong giai đoạn giữa và cuối mùa hạ, nên đây là tổ hợp nguyên nhân đầy đủ nhất.
Dải hội tụ nhiệt đới là dải áp thấp nằm quanh xích đạo, nơi Tín phong hai bán cầu hội tụ. Không khí tại đây bị đẩy lên cao, lạnh đi, hơi nước ngưng kết thành mây đối lưu dày và gây mưa dông trên diện rộng. Vào nửa đầu mùa hạ, trục dải hội tụ còn ở phía nam; đến giữa và cuối mùa hạ, trục dịch lên phía bắc, chạy qua Nam Bộ và Nam Trung Bộ, nên mưa lớn dồn vào đúng giai đoạn này.
Frông là bề mặt tiếp xúc giữa hai khối khí có tính chất khác nhau. Khi frông quét qua, khối không khí nóng ẩm bị đẩy lên theo mặt frông, hơi nước ngưng kết và cho mưa. Ở Nam Bộ giai đoạn giữa và cuối mùa hạ, các nhiễu động frông tuy yếu nhưng xuất hiện đúng lúc nền ẩm đã rất cao, nên biến những trận mưa rào đơn lẻ thành mưa dầm nhiều ngày, lượng mưa cộng dồn lớn.
Nền ẩm cho cả hai nhân tố trên đến từ gió mùa Tây Nam thổi từ vịnh Ben Gan, mang theo hơi nước từ biển vào. Dải hội tụ và frông đóng vai trò “kích hoạt”, còn gió mùa Tây Nam đóng vai trò cung cấp ẩm — thiếu một trong hai thì mưa không thể lớn và kéo dài đến vậy.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án A và D đều chạm đúng một phần vào cơ chế gây mưa, nhưng sai ở nhân tố đi kèm hoặc sai ở giai đoạn mùa hạ.
A. Gió mùa Tây Nam từ vịnh Ben Gan và bão. Gió mùa Tây Nam nguồn gốc vịnh Ben Gan quả thực đem ẩm đến Nam Bộ, nhưng bão không phải nhân tố kết hợp đặc trưng của giữa và cuối mùa hạ. Bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động mạnh nhất vào cuối hạ sang đầu thu, ảnh hưởng rõ nhất ở ven biển Trung Bộ và Bắc Bộ; với Nam Bộ, mưa bão chỉ là hiện tượng cá biệt, không tạo nên kiểu mưa dầm đều đặn của cả giai đoạn.
C. Tín phong bán cầu Bắc và gió mùa Đông Bắc. Đây là hoàn lưu mùa đông. Gió mùa Đông Bắc bị dãy Bạch Mã chặn lại nên gần như không xuống tới Nam Bộ, và mùa đông Nam Bộ là mùa khô. Chọn C là nhầm hẳn mùa.
D. Tín phong bán cầu Nam và dải hội tụ nhiệt đới. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì có dải hội tụ nhiệt đới. Nhưng Tín phong bán cầu Nam vượt xích đạo đổi hướng thành gió mùa Tây Nam gây mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên chủ yếu vào đầu mùa hạ. Sang giữa và cuối mùa hạ, vai trò đó chuyển cho dải hội tụ nhiệt đới kết hợp frông — đúng như phương án B. Nói cách khác, D đúng về nhân tố nhưng lệch về thời điểm.
Hệ thống kiến thức liên quan
Mùa mưa của Nam Bộ kéo dài khoảng tháng 5 đến tháng 11, trong đó mưa tập trung nhất vào giữa và cuối mùa hạ. Các nhân tố gây mưa ở đây gồm:
- Gió mùa Tây Nam với hai nguồn gốc khác nhau: từ Tín phong bán cầu Nam vượt xích đạo (đầu mùa hạ) và từ vịnh Ben Gan (giữa và cuối mùa hạ).
- Dải hội tụ nhiệt đới — dải áp thấp xích đạo, trục dịch lên phía bắc vào giữa mùa hạ và gây mưa dông diện rộng.
- Frông — bề mặt tiếp xúc giữa các khối khí khác tính chất, tạo mưa khi không khí ẩm bị đẩy lên.
- Bão và áp thấp nhiệt đới — gây mưa lớn đột xuất, mạnh nhất vào cuối hạ đầu thu.
- Địa hình và vị trí — Nam Bộ giáp biển phía đông và tây nam, địa hình thấp, thuận lợi cho không khí ẩm từ biển xâm nhập sâu.
Cần phân biệt rõ hai mùa hoàn lưu: mùa hạ gắn với gió mùa Tây Nam, dải hội tụ nhiệt đới, frông và bão; mùa đông gắn với Tín phong bán cầu Bắc và gió mùa Đông Bắc.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Gắn mỗi nhân tố với một mốc thời gian: đầu mùa hạ — Tín phong bán cầu Nam (thành gió mùa Tây Nam, mưa Nam Bộ và Tây Nguyên); giữa và cuối mùa hạ — dải hội tụ nhiệt đới cộng frông; cuối hạ đầu thu — bão và áp thấp nhiệt đới; mùa đông — Tín phong bán cầu Bắc và gió mùa Đông Bắc.
Khi gặp câu hỏi có cụm “giữa và cuối mùa hạ” ở Nam Bộ, loại ngay phương án chứa bão, gió mùa Đông Bắc hoặc chỉ có Tín phong bán cầu Nam. Phương án đúng thường là tổ hợp dải hội tụ nhiệt đới với frông — tức tổ hợp “kích hoạt” mưa trên nền ẩm của gió mùa Tây Nam.
