Vì sao sông ngòi nước ta dày đặc? Đáp án và giải thích

Câu hỏi: Cho thông tin sau: Mạng lưới sông ngòi dày đặc, phân bố rộng khắp trên đất liền. Nước ta có khoảng 2360 con sông có chiều dài trên 10 km. Tổng lượng nước của sông ngòi nước ta khoảng 839 tỉ m³/năm. Tổng lượng phù sa của các hệ thống sông khoảng 200 triệu tấn/năm. Xác định đúng sai cho các nhận định sau:

  • a) Sông ngòi nước ta có hàm lượng phù sa lớn là kết quả của quá trình phong hóa mạnh mẽ ở các khu vực địa hình đồi núi.
  • b) Lượng mưa lớn và nguồn nước từ ngoài lãnh thổ làm cho sông ngòi của nước ta có độ đục cao.
  • c) Chế độ nước sông thất thường chủ yếu do tác động của chế độ mưa, địa hình, lớp phủ thực vật, con người.
  • d) Địa hình đồi núi nước ta bị chia cắt mạnh là nguyên nhân chủ yếu làm cho nước ta có mạng lưới sông ngòi dày đặc.

Đáp án đúng là a, c, d. Ba nhận định này khớp với đặc điểm mạng lưới sông ngòi nước ta dày đặc do địa hình chia cắt, lượng phù sa lớn và chế độ nước phụ thuộc nhiều nhân tố. Nhận định b sai vì độ đục của sông chủ yếu do phù sa, không phải do lượng mưa hay nguồn nước ngoài lãnh thổ.

Sơ đồ bài tập về mạng lưới sông ngòi nước ta với bốn nhận định a, b, c, d cần xác định đúng sai

Vì sao các nhận định a, c và d đúng

Ba nhận định này đúng vì chúng chỉ ra đúng mối quan hệ nhân quả giữa điều kiện tự nhiên của nước ta với ba đặc điểm quen thuộc của sông ngòi: nhiều phù sa, chế độ nước thất thường và mạng lưới dày đặc.

Nhận định a — phù sa lớn là kết quả của phong hóa mạnh ở đồi núi. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với nền nhiệt cao, mưa nhiều và độ ẩm lớn khiến quá trình phong hóa hóa học và sinh học diễn ra mạnh. Kết quả là lớp vỏ phong hóa dày, đá gốc bị phá hủy thành vật liệu rời. Địa hình đồi núi dốc giúp dòng nước cuốn lớp vật liệu này xuống, sông ngòi tiếp nhận và vận chuyển ra biển. Đó chính là nguồn gốc của khoảng 200 triệu tấn phù sa mỗi năm mà đề bài nêu. Cần lưu ý: phong hóa tạo ra vật liệu, còn sông là phương tiện vận chuyển — thiếu một trong hai thì không có hàm lượng phù sa lớn.

Nhận định c — chế độ nước thất thường do nhiều nhân tố. Chế độ mưa quyết định lượng nước và tạo ra sự phân mùa rõ rệt giữa mùa lũ và mùa cạn. Địa hình quyết định tốc độ tập trung nước: nơi dốc, sông ngắn thì lũ lên nhanh, xuống nhanh. Lớp phủ thực vật có vai trò giữ nước, điều hòa dòng chảy; rừng bị mất thì dòng chảy càng thất thường. Hoạt động của con người như xây hồ chứa, chặt phá rừng, làm thủy lợi cũng trực tiếp làm thay đổi lưu lượng và mùa nước. Vì vậy, chế độ nước không chỉ do mưa mà là kết quả tổng hợp của cả bốn nhân tố.

Nhận định d — địa hình chia cắt tạo mạng lưới sông dày đặc. Đồi núi chiếm phần lớn diện tích, bị chia cắt bởi nhiều dãy núi, thung lũng và đèo, tạo ra vô số lưu vực nhỏ độc lập. Mỗi khe, mỗi thung lũng là nơi hình thành một dòng chảy riêng, nên số lượng sông lớn: khoảng 2360 con sông dài trên 10 km. Địa hình chia cắt cộng với mưa nhiều làm sông ngòi nước ta chủ yếu là sông ngắn, dốc, hàm lượng nước lớn so với chiều dài.

Vì sao nhận định b sai

Nhận định b là phương án dễ nhầm nhất trong bài, vì nó ghép hai dữ kiện đúng (nước ta mưa nhiều, phần lớn lượng nước sông có nguồn gốc từ ngoài lãnh thổ) với một kết luận sai (độ đục cao do hai yếu tố đó).

Độ đục của nước sông được quyết định bởi lượng vật chất rắn lơ lửng trong nước, tức phù sa. Sông ngòi nước ta đục quanh năm và đặc biệt đục vào mùa lũ vì mang theo nhiều phù sa từ vùng đồi núi bị phong hóa mạnh. Lượng mưa lớn chủ yếu làm tăng lưu lượng nước, thậm chí còn có xu hướng pha loãng nồng độ chất rắn. Nguồn nước từ ngoài lãnh thổ đóng góp phần lớn tổng lượng nước của sông ngòi nước ta, nhưng vai trò của nó là bổ sung nước, không phải nguyên nhân chính gây độ đục. Nguyên nhân gốc của độ đục vẫn là quá trình phong hóa và xói mòn ở đồi núi — chính là nội dung của nhận định a.

Bài học rút ra: khi một nhận định gán “chủ yếu do” cho sai đối tượng, dù các dữ kiện đi kèm đúng thì cả nhận định vẫn sai.

Hệ thống kiến thức về sông ngòi Việt Nam

Sông ngòi nước ta có bốn đặc điểm chính, và bốn nhận định trong đề tương ứng gần như trọn vẹn với bốn đặc điểm này.

  • Mạng lưới dày đặc, phân bố rộng: khoảng 2360 con sông dài trên 10 km, phần lớn là sông nhỏ, ngắn, dốc; dọc bờ biển trung bình cứ khoảng 20 km lại có một cửa sông.
  • Nhiều nước: tổng lượng nước khoảng 839 tỉ m³/năm, trong đó phần lớn lượng nước có nguồn gốc từ ngoài lãnh thổ.
  • Nhiều phù sa: tổng lượng phù sa khoảng 200 triệu tấn/năm, do phong hóa mạnh và xói mòn trên địa hình dốc.
  • Chế độ nước theo mùa và thất thường: mùa lũ trùng mùa mưa, mùa cạn trùng mùa khô; lũ lên nhanh, dễ gây ngập lụt, mùa cạn có thể thiếu nước.

Các nhân tố chi phối sông ngòi gồm: khí hậu (chế độ mưa, nhiệt độ), địa hình (độ dốc, độ chia cắt, hướng núi), địa chất và thổ nhưỡng (độ thấm, độ dễ phong hóa của đá), lớp phủ thực vật (khả năng giữ nước) và hoạt động kinh tế của con người (hồ chứa, đê điều, thủy lợi, phá rừng). Đây là nhóm kiến thức thường được hỏi dưới dạng đúng/sai, nên nắm theo cặp “đặc điểm — nguyên nhân” sẽ hiệu quả hơn học thuộc từng câu.

Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng câu hỏi

Với dạng đúng/sai nhiều ý, hãy đọc lần lượt từng ý và kiểm tra ba điểm: nguyên nhân được nêu có đúng là nguyên nhân chính không, đối tượng được gán có khớp với hiện tượng không, và từ khóa “chủ yếu”, “quyết định”, “nguyên nhân chính” có bị dùng quá tay không. Nhận định b trong đề sai đúng ở điểm thứ hai.

Cách nhớ nhanh bốn đặc điểm sông ngòi: “Nhiều — Dày — Đục — Thất thường”, tương ứng nhiều nước, mạng lưới dày, nhiều phù sa, chế độ nước thất thường. Mỗi chữ gắn với một nguyên nhân: nhiều nước do mưa lớn và nước ngoài lãnh thổ; dày do địa hình chia cắt; đục do phong hóa mạnh ở đồi núi; thất thường do mưa, địa hình, thực vật và con người. Khi đề đổi chỗ các nguyên nhân này cho nhau — ví dụ gán độ đục cho lượng mưa — thì đó chính là phương án nhiễu cần loại.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *