Biện Pháp Tu Từ Là Gì? Giải Chi Tiết Đọc Hiểu Đoạn Văn

Câu hỏi: Cho đoạn trích sau và trả lời các yêu cầu bên dưới:

“Bạn có thể đi bất kỳ đâu bạn muốn, làm bất cứ việc gì bạn thích, trở thành bất cứ ai bạn ao ước… từ ngay vị trí hiện nay của bạn.”

“Thế giới sẵn sàng tạm dừng lại và để bạn thương xót cho bản thân – cho tới khi cuối cùng bạn chết vì tan nát và cô đơn – nếu đó là điều bạn muốn. Nó cũng sẵn sàng tránh sang một bên để nhường đường cho bạn một khi bạn hạ quyết tâm rằng hoàn cảnh hiện nay chỉ là tạm thời, bạn sẽ lại đứng dậy, tiến lên và để lại dấu ấn của mình.”

1. Chỉ ra một biện pháp tu từ trong câu văn: “Bạn có thể đi bất kỳ đâu bạn muốn, làm bất cứ việc gì bạn thích, trở thành bất cứ ai bạn ao ước… từ ngay vị trí hiện nay của bạn.”

2. Liệt kê những dẫn chứng được tác giả sử dụng trong đoạn trích.

3. Việc lựa chọn sử dụng thao tác lập luận ở đoạn văn sau có ý nghĩa như thế nào trong việc thể hiện mục đích của tác giả?

Đáp án đúng là: Câu 1: Biện pháp tu từ liệt kê; Câu 2: Hai dẫn chứng về phản ứng của “thế giới” trước sự lựa chọn của bản thân; Câu 3: Thao tác lập luận so sánh nhằm nhấn mạnh thái độ sống chủ động. Lời giải làm sáng tỏ cách hiểu biện pháp tu từ là gì thông qua việc gọi tên phép liệt kê, xác định dẫn chứng và phân tích hiệu quả của thao tác so sánh tương phản trong việc truyền tải thông điệp.

Giải thích chi tiết đáp án từng câu hỏi

Ở câu 1, câu văn sắp xếp nối tiếp ba hành động có cùng cấu trúc: “đi bất kỳ đâu bạn muốn”, “làm bất cứ việc gì bạn thích”, “trở thành bất cứ ai bạn ao ước”. Việc đặt các chuỗi hành vi liên tiếp nhau nhằm miêu tả đầy đủ các khả năng của con người chính là biểu hiện của phép liệt kê. Tác dụng của phép tu từ này là nhấn mạnh quyền tự do cá nhân và tiềm năng to lớn mà mỗi người đều sở hữu.

Ở câu 2, các dẫn chứng được tác giả dùng để cụ thể hóa thái độ của ngoại cảnh đối với từng lựa chọn sống gồm hai biểu hiện:

• Thứ nhất: “Thế giới sẵn sàng tạm dừng lại và để bạn thương xót cho bản thân – cho tới khi cuối cùng bạn chết vì tan nát và cô đơn”.
• Thứ hai: “Nó cũng sẵn sàng tránh sang một bên để nhường đường cho bạn một khi bạn hạ quyết tâm rằng hoàn cảnh hiện nay chỉ là tạm thời, bạn sẽ lại đứng dậy, tiến lên và để lại dấu ấn của mình”.

Ở câu 3, thao tác lập luận được sử dụng là thao tác so sánh (cụ thể là so sánh đối lập, tương phản). Tác giả đặt hai trạng thái song hành: một bên là thái độ thụ động, tự thương xót bản thân dẫn tới kết cục tan nát, cô đơn; một bên là sự chủ động, quyết tâm đứng dậy dẫn tới kết quả thành công và tạo dựng dấu ấn. Việc đối lập hai con đường giúp người đọc thấy rõ hậu quả và lối thoát, từ đó làm nổi bật mục đích của tác giả: thức tỉnh, khuyến khích con người không đầu hàng hoàn cảnh mà phải nỗ lực vươn lên.

Phân tích các phương án và thao tác dễ nhầm lẫn

Trong câu 1, câu văn còn sử dụng cấu trúc điệp ngữ và điệp cấu trúc cú pháp (“bất kỳ đâu bạn muốn… bất cứ việc gì bạn thích… bất cứ ai bạn ao ước”). Nếu xác định biện pháp điệp từ/điệp cấu trúc thay vì liệt kê, câu trả lời vẫn có cơ sở đúng. Tuy nhiên, nếu trả lời là ẩn dụ hoặc hoán dụ thì không chính xác vì câu văn diễn đạt nghĩa trực tiếp, không dùng hình ảnh thay thế hay chuyển nghĩa lâm thời.

Trong câu 3, học sinh thường dễ nhầm lẫn thao tác so sánh với thao tác giải thích hoặc thao tác bác bỏ. Mặc dù tác giả ngầm phủ định lối sống tiêu cực, đoạn văn không dùng lý lẽ để phản bác một nhận định sai lầm cụ thể nào (đặc trưng của bác bỏ). Đoạn văn cũng không nhằm cắt nghĩa một khái niệm (đặc trưng của giải thích). Cốt lõi của lập luận ở đây là đặt hai lựa chọn cạnh nhau để cân nhắc hơn – thiệt, đúng – sai, do đó thao tác so sánh tương phản là nhận định chính xác nhất.

Hệ thống kiến thức về biện pháp tu từ và thao tác lập luận

Nắm vững khái niệm biện pháp tu từ là gì giúp học sinh làm tốt dạng đề đọc hiểu ngữ văn. Biện pháp tu từ là những cách thức phối hợp từ ngữ, âm thanh, nhịp điệu hoặc cấu trúc câu đặc biệt nhằm tạo ra hiệu quả biểu cảm và tính thẩm mỹ cao hơn cách diễn đạt thông thường.

Khi phân tích một văn bản nghị luận, cần lưu ý mối liên hệ giữa ba yếu tố:

• Biện pháp nghệ thuật: thường gồm liệt kê, điệp từ, điệp cấu trúc, ẩn dụ, hoán dụ nhằm tạo nhịp điệu và khắc sâu tư tưởng.
• Dẫn chứng: là các số liệu, sự việc, hiện tượng thực tế hoặc tình huống giả định mà tác giả viện dẫn để làm căn cứ vững chắc cho luận điểm.
• Thao tác lập luận: gồm so sánh, phân tích, giải thích, chứng minh, bác bỏ, bình luận. Mỗi thao tác phục vụ một mục đích lập luận cụ thể để thuyết phục người đọc tiếp nhận thông điệp.

Cách nhận diện nhanh biện pháp tu từ và thao tác lập luận

Để nhận biết nhanh phép liệt kê, quan sát các cụm từ đồng loại ngăn cách nhau bởi dấu phẩy, liên từ nối, hoặc dấu chấm lửng (…). Nếu các vế lặp lại mô hình ngữ pháp giống nhau, có thể gọi tên kết hợp cả điệp cấu trúc và liệt kê để ghi trọn vẹn điểm số.

Đối với câu hỏi về thao tác lập luận, quan sát cách tổ chức ý trong đoạn. Khi thấy đoạn văn đưa ra hai vế có các từ nối đối nghịch hoặc hai hình ảnh trái ngược (như “tạm dừng lại… để bạn thương xót” đối lập với “tránh sang một bên để nhường đường”), hãy nghĩ ngay đến thao tác so sánh đối lập.