Câu hỏi: Thành phần loài chiếm ưu thế ở phần lãnh thổ phía Bắc nước ta là
- A. cây lá kim và thú có lông dày.
- B. cây chịu hạn, rụng lá theo mùa.
- C. động thực vật cận nhiệt đới.
- D. động vật và thực vật nhiệt đới.
Đáp án đúng là C. động thực vật cận nhiệt đới. Phần lãnh thổ phía Bắc nước ta có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với mùa đông lạnh, nên thành phần loài chiếm ưu thế ở phần lãnh thổ phía Bắc nước ta mang sắc thái cận nhiệt đới rõ hơn bất kỳ vùng nào khác trong nước.

Vì sao đáp án C đúng
Điều kiện khí hậu quyết định thành phần loài. Ranh giới tự nhiên quan trọng nhất là dãy Bạch Mã: từ dãy núi này trở ra Bắc là phần lãnh thổ phía Bắc, chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa Đông Bắc nên có một mùa đông lạnh, nhiệt độ hạ thấp, có nơi xuất hiện sương muối và băng giá trên các đỉnh núi cao.
Chính cái lạnh mùa đông đó tạo ra một môi trường sống mang tính cận nhiệt đới ngay trong vành đai nhiệt đới. Các loài cây ưa ấm không chịu được rét bị đẩy lùi, nhường chỗ cho nhóm loài chịu được nhiệt độ thấp: các loài cây hạt kín phương Bắc, cây lá rộng rụng lá theo mùa, cùng các loài thú có nguồn gốc phương Bắc di cư xuống. Vì vậy, xét về tỉ lệ và mức độ phổ biến, động thực vật cận nhiệt đới là nhóm chiếm ưu thế ở phần lãnh thổ phía Bắc.
Cần phân biệt hai tầng ý: nền khí hậu của miền vẫn là nhiệt đới ẩm gió mùa, nhưng mùa đông lạnh đã tạo ra sắc thái cận nhiệt đới đủ mạnh để chi phối thành phần loài. Nói cách khác, đây không phải vùng cận nhiệt đới thuần túy, mà là vùng nhiệt đới có mùa đông lạnh — và chính đặc điểm đó làm nên đáp án C.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án A, B, D đều mô tả những kiểu hệ sinh thái có thật, nhưng gắn với điều kiện khí hậu khác với phần lãnh thổ phía Bắc nước ta.
- A. Cây lá kim và thú có lông dày: đây là đặc trưng của vùng ôn đới lạnh và đới lạnh, nơi mùa đông dài, nhiệt độ xuống rất thấp, bộ lông dày giúp giữ nhiệt. Miền Bắc nước ta tuy có mùa đông lạnh nhưng không có mùa đông băng giá kéo dài kiểu ôn đới; rừng lá kim chỉ xuất hiện rải rác ở vài vùng núi cao như Hoàng Liên Sơn, không đủ để coi là thành phần loài chiếm ưu thế của cả miền.
- B. Cây chịu hạn, rụng lá theo mùa: kiểu thực vật này tiêu biểu cho khí hậu cận nhiệt đới khô hạn hoặc nhiệt đới có mùa khô sâu sắc, điển hình là rừng cây bụi lá cứng kiểu Địa Trung Hải. Phần lãnh thổ phía Bắc nước ta lại ẩm ướt quanh năm, mưa nhiều vào mùa hạ, nên nhóm cây chịu hạn không thể chiếm ưu thế.
- D. Động vật và thực vật nhiệt đới: đây là phương án dễ nhầm nhất, vì nền khí hậu nước ta đúng là nhiệt đới ẩm gió mùa. Nhưng nhóm loài nhiệt đới điển hình lại chiếm ưu thế ở phần lãnh thổ phía Nam — từ dãy Bạch Mã trở vào, nơi không có mùa đông lạnh, biên độ nhiệt năm nhỏ, rừng rậm thường xanh bốn mùa. Ở phía Bắc, chính mùa đông lạnh đã làm giảm ưu thế của nhóm này.
Hệ thống kiến thức liên quan
Thiên nhiên nước ta phân hóa Bắc — Nam rõ rệt, lấy dãy Bạch Mã làm ranh giới. Hai miền khác nhau chủ yếu ở chế độ nhiệt và sự có mặt của mùa đông lạnh.
- Phần lãnh thổ phía Bắc: khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, mùa đông lạnh do gió mùa Đông Bắc; biên độ nhiệt năm lớn; cảnh quan tiêu biểu là rừng nhiệt đới gió mùa, thành phần loài có nhiều loài cận nhiệt đới và cả các loài từ phương Bắc di cư xuống.
- Phần lãnh thổ phía Nam: khí hậu cận xích đạo gió mùa, nóng quanh năm, biên độ nhiệt năm nhỏ, chia thành mùa mưa và mùa khô; cảnh quan là rừng cận xích đạo gió mùa, thành phần loài nhiệt đới và xích đạo chiếm ưu thế.
- Quy luật chi phối: khí hậu quyết định thành phần loài. Nhiệt độ mùa đông thấp là yếu tố giới hạn, loại bỏ dần các loài kém chịu lạnh và tạo chỗ cho nhóm cận nhiệt đới phát triển.
Bài học này cũng giải thích vì sao cùng nằm trong vành đai nhiệt đới nhưng nước ta vẫn có các loài cây ôn đới, cận nhiệt đới ở vùng núi cao: càng lên cao, nhiệt độ càng giảm, đai cận nhiệt đới và ôn đới núi cao xuất hiện.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghép mỗi miền với một cụm từ khóa: phía Bắc — “mùa đông lạnh, cận nhiệt đới”; phía Nam — “nóng quanh năm, nhiệt đới”. Hễ đề nhắc “phần lãnh thổ phía Bắc” thì chọn phương án có chữ cận nhiệt đới; hễ nhắc “phần lãnh thổ phía Nam” thì chọn phương án có chữ nhiệt đới hoặc xích đạo.
Với các phương án nhiễu, hãy đọc theo hướng “vùng khí hậu nào sinh ra kiểu loài này”: lá kim và thú lông dày ứng với ôn đới lạnh; cây chịu hạn rụng lá ứng với khô hạn kiểu Địa Trung Hải. Cả hai đều không khớp với một vùng vừa nóng ẩm vừa có mùa đông lạnh như miền Bắc nước ta.
